دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 12 1 2026 06 22 A review of forest soil quality assessment indicators مروری بر شاخص‌های ارزیابی کیفیت خاک‌های جنگلی 123 159 121853 10.30466/jfrd.2025.56309.1762 FA یحیی کوچ دانشیار، گروه مرتعداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0003-3965-9665 محمود توکلی دانشجوی دکتری، گروه جنگل‌داری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران ناهید جعفریان دکتری علوم زیستی جنگل، محقق بخش تحقیقات جنگلها، مراتع و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ایلام، ایران Journal Article 2025 06 27 <strong>Background and Objective:</strong> Forests represent one of the most critical terrestrial ecosystems, playing a fundamental role in biodiversity conservation, carbon sequestration, and environmental stability. While the resilience of these ecosystems is intrinsically linked to soil quality, factors such as land-use change, industrial pollution, climate change, and unsustainable management practices have led to widespread forest soil degradation. This process not only hinders vegetation growth and establishment but also compromises essential soil functions, including nutrient cycling, carbon storage, and hydrological regulation. Consequently, soil quality has emerged as a key metric for assessing the health and sustainability of forest ecosystems. Despite its significance, a comprehensive and standardized set of indicators for evaluating forest soil quality remains lacking. Therefore, the present study aims to develop and introduce novel soil quality indices to facilitate the robust monitoring of forest soil health.<br /><strong>Material and Methods:</strong> This study was conducted using a systematic review approach to evaluate forest soil quality indices. Scientific literature was retrieved from reputable national and international databases using keywords related to soil quality, forest soils, soil fertility, and soil biological indicators. The search timeframe encompassed 1390 to 1404 AP for Persian sources and 2000 to 2025 AD for international publications. Following screening and rigorous assessment, a total of 115 scientific articles were selected for analysis. The results of this review highlight the conceptual evolution of soil quality and identify the most critical physical, chemical, and biological indicators used in forest soil assessments. Among these, soil organic matter, structural properties, stratification, biodiversity, and microbial and enzymatic activities emerged as the most significant evaluation criteria. Furthermore, the capacity and application of novel biological indices, including community composition analysis, molecular and genetic methods, DNA sequencing, proteomics, and metabolomics, were examined for monitoring the health and function of forest soils.<br /><strong>Results: </strong>The results of this research indicate that soil health and quality are vital factors in maintaining human health and the sustainability of forest ecosystems. A review of existing literature reveals that the concept of soil quality is continuously evolving, necessitating more precise criteria for assessment in the context of forest sustainability and public health. Findings suggest that biological soil indicators, such as urease and dehydrogenase enzyme activities, microbial respiration, and labile organic carbon, exhibit greater sensitivity and accuracy in monitoring forest soil quality compared to traditional physical and chemical parameters. Based on this systematic review, an integrated framework incorporating the fungal-to-bacterial (F:B) ratio, metabolic quotient, and ecological stoichiometry indices is proposed as a novel suite for soil quality evaluation. This framework is highly applicable across various management levels and can detect changes induced by anthropogenic activities and natural disturbances with high precision.<br /><strong>Conclusion:</strong> This systematic review emphasizes that the future of forest soil quality assessment must transition from traditional physical and chemical indices toward an integrated framework centered on sensitive biological indicators. Synthesized from previous studies, this proposed framework identifies the fungal-to-bacterial (F:B) ratio, metabolic quotient, key enzymatic activities (urease and dehydrogenase), and stoichiometric indices (microbial C:N ratio) as the core components for soil quality monitoring. Implementing this framework enables forest managers not only to facilitate early detection of degradation and evaluate the efficacy of conservation management practices but also to achieve dynamic and practical monitoring of forest ecosystem health. Future research priorities should focus on the localization and validation of these integrated indices within Iran's forest ecosystems. <strong>مقدمه و هدف</strong>: جنگل‌ها از مهم‌ترین بوم‌سازگان‌های خشکی هستند که در حفظ تنوع زیستی، ذخیره کربن و پایداری محیط‌زیست نقش اساسی دارند. پایداری این بوم‌سازگان‌ها به کیفیت خاک وابسته است، اما عواملی مانند تغییر کاربری اراضی، آلودگی‌های صنعتی، تغییرات اقلیمی و بهره‌برداری ناپایدار موجب تخریب خاک‌های جنگلی شده‌اند. این فرایند علاوه بر کاهش رشد و استقرار پوشش گیاهی، کارکردهای مهم خاک از جمله چرخه مواد مغذی، ذخیره کربن و تنظیم منابع آب را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. ازاین‌رو، کیفیت خاک به‌عنوان معیاری کلیدی برای ارزیابی سلامت و پایداری بوم‌سازگان‌های جنگلی شناخته می‌شود. با وجود اهمیت این موضوع، هنوز مجموعه‌ای جامع و استاندارد از شاخص‌ها برای ارزیابی کیفیت خاک‌های جنگلی وجود ندارد. بنابراین، این پژوهش با هدف معرفی شاخص‌های نوین کیفیت خاک برای پایش سلامت خاک‌های جنگلی انجام شده است.<br /><strong>مواد و روش‌ها:</strong> این پژوهش به روش مرور سیستماتیک و با هدف بررسی شاخص‌های ارزیابی کیفیت خاک‌های جنگلی انجام شد. منابع علمی از پایگاه‌های معتبر داخلی و بین‌المللی با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط با کیفیت خاک، خاک‌های جنگلی، حاصلخیزی خاک و شاخص‌های زیستی خاک جستجو و گردآوری شدند. بازه زمانی جستجو برای منابع فارسی سال‌های 1390 تا 1404 و برای منابع خارجی سال‌های 2000 تا 2025 را دربر گرفت. در مجموع، 115 مقاله علمی پس از غربالگری و ارزیابی، مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج این بررسی روند تکامل مفهوم کیفیت خاک و مهم‌ترین شاخص‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی مورد استفاده در ارزیابی خاک‌های جنگلی را نشان داد. در این میان، شاخص‌هایی نظیر ماده آلی خاک، ویژگی‌های ساختاری و لایه‌بندی خاک، تنوع زیستی و فعالیت‌های میکروبی و آنزیمی از مهم‌ترین معیارهای ارزیابی کیفیت خاک معرفی شدند. همچنین ظرفیت و کاربرد شاخص‌های نوین زیستی شامل تحلیل ترکیب جوامع زیستی، روش‌های مولکولی و ژنتیکی، توالی‌یابی DNA، پروتئومیکس و متابولومیکس در پایش سلامت و عملکرد خاک‌های جنگلی مورد بررسی قرار گرفت.<br /><strong>یافته‌ها:</strong> نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که سلامت و کیفیت خاک به‌عنوان عاملی کلیدی در حفظ سلامت انسان و پایداری بوم­سازگان‌های جنگلی اهمیت حیاتی دارد. مرور بررسی­های گذشته نشان داد که مفهوم کیفیت خاک به‌طور مداوم درحال تحول است و نیاز به معیارهای دقیق‌تر برای ارزیابی آن در ارتباط با پایداری بوم­سازگان‌های جنگلی و سلامت انسان دارد. بر اساس یافته‌ها، شاخص‌های زیستی خاک مانند فعالیت آنزیم‌های اوره‌آز و دهیدروژناز، تنفس میکروبی و کربن آلی ناپایدار در مقایسه با شاخص‌های فیزیکی و شیمیایی، حساسیت و دقت بیشتری در پایش کیفیت خاک‌های جنگلی دارند. بر مبنای مرور نظام‌مند بررسی­ها، چارچوب تلفیقی متشکل از نسبت قارچ به باکتری، ضریب متابولیکی و شاخص‌های استوکیومتری بوم­شناسی به­عنوان مجموعه‌ای نوین برای ارزیابی کیفیت خاک پیشنهاد می‌شود. این چارچوب از قابلیت کاربردی در سطوح مختلف مدیریتی برخوردار بوده و می‌تواند تغییرات ناشی از فعالیت‌های انسانی و اختلالات طبیعی را با دقت بالایی آشکار سازد.<br /><strong>نتیجه‌گیری:</strong> به­عنوان حاصل این مرور نظام‌مند، می‌توان تأکید کرد که رویکرد آینده در ارزیابی کیفیت خاک‌های جنگلی، باید بر گذر از شاخص‌های سنتی فیزیکی و شیمیایی به سمت یک چارچوب تلفیقی با محوریت شاخص‌های زیستی حساس متمرکز شود. این چارچوب که از سنتز بررسی­های پیشین استخراج شده است، شاخص‌هایی چون نسبت قارچ به باکتری، ضریب متابولیکی، فعالیت آنزیم‌های کلیدی (اوره‌آز و دهیدروژناز) و شاخص‌های استوکیومتری (نسبت کربن به نیتروژن میکروبی) را به­عنوان هسته اصلی پایش کیفیت خاک معرفی می‌کند. بکارگیری این چارچوب توسط مدیران جنگل، نه تنها امکان تشخیص زودهنگام تخریب و ارزیابی اثربخشی روش‌های مدیریتی حفاظتی را فراهم می‌سازد، بلکه پایش پویا و کاربردی سلامت بوم‌سازگان جنگلی را میسر می‌کند. اولویت پژوهشی آینده، بومی‌سازی و اعتبارسنجی این شاخص‌های تلفیقی در بوم‌سازگان‌های جنگلی ایران خواهد بود. https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121853_d96235b14ecffd05d0c4bd685a3c11a1.pdf