دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 12 2 2026 09 23 Evaluation of tree-related Microhabitats (TreMs) in the developmental stages at control stand of Kelardasht beech forests ارزیابی خردزیستگاه‌های درختی در مراحل تحولی راشستان‌های قطعه شاهد کلاردشت 161 179 121928 10.30466/jfrd.2025.56448.1773 FA پژمان پرهیزکار موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. 0000-0002-4237-2182 خسرو ثاقب طالبی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. مجید حسنی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. Journal Article 2025 08 16 Background and Objective: Sustainable management of forest ecosystems requires the use of appropriate biological indicators to assess forest ecological conditions. Tree-related microhabitats (TreMs) are among the most important of these indicators because they provide essential habitats for numerous animal, plant, and fungal species and are generally more abundant and diverse in natural forests or forests subject to minimal management interventions. These structures, which develop on living trees or standing deadwood, include water-filled tree holes, woodpecker cavities, insect galleries, and various other specialized structures that are important for the survival, feeding, and reproduction of many species. The aim of this study was to identify, assess, and compare tree-related microhabitats across different developmental stages of relatively undisturbed beech stands in the reference compartment of the Kelardasht region. Material and Methods: The study was conducted in the reference compartment of Series 1 of the Langa Forest Management Plan, located in Watershed No. 36 (Kazemrud). Developmental stages were identified in the reference compartment based on Korpel's definitions in 2008. One 1-ha sample plot (100 × 100 m) was established in each of the initial, optimal (peak), and disintegration (decay) developmental stages, with the plot sides oriented along the four cardinal directions. Tree species and diameter at breast height (DBH) were measured and recorded for all trees within each plot. Tree-related microhabitats were identified according to the European Union's Integrate+ classification guide, comprising eight broad forms (cavities, injuries and wounds, bark, deadwood, growth forms/deformations, epiphytes, nests, and other microhabitats) and 20 groups, including woodpecker cavities, trunk cavities, branch cavities, water-filled tree holes, insect galleries, bark loss, stem and crown breakage, cracks and wounds, bark tears, bark structures, dead branches, dendrotelms, branch aggregations, cankers, fruiting bodies of wood-decaying fungi, non-specific fungal structures, cryptogams, nests, sap flows, and dendromicrohabitats associated with fine debris. Results: In the initial, optimal, and decay developmental stages, 40.6%, 6.2%, and 16.8% of trees, respectively, lacked any tree-related microhabitat. The highest number of microhabitats recorded on a single tree was 13 on a beech tree with a DBH of 98 cm in the initial stage, 9 on a maple tree with a DBH of 43 cm in the optimal stage, and 10 on a hornbeam tree with a DBH of 56 cm in the decay stage. Of the 20 microhabitat groups examined, nests were not observed in any developmental stage. Except for water-filled tree holes, all other microhabitat groups occurred at their highest frequencies, with only minor differences, in the optimal stage, and their patterns of variation across developmental stages were generally similar. Although moss cover followed a similar pattern across all three developmental stages, its frequency was higher in the initial stage. Moreover, except for water-filled tree holes, the highest frequencies of microhabitats were generally recorded, with slight differences, on medium-diameter trees in the optimal stage, medium-diameter trees in the decay stage, and large-diameter trees in the optimal stage. The highest numbers of water-filled tree holes were recorded in the initial stage, particularly among large-diameter (32), small-diameter (23), and very large-diameter (16) trees. Insect galleries and wood-borer cavities were most frequent among small-diameter trees in the decay stage (9), exceeding their frequency in the other developmental stages. On average, 16.03% of trees (43.9 trees) had cavities, 2.11% (5.5 trees) had injuries, 8.03% (22.3 trees) had bark-related microhabitats, 3.02% (8.7 trees) had dead branches and crown structures, 19.29% (52.7 trees) had stem deformations, 12.72% (33 trees) hosted epiphytes, and 2.24% (3.3 trees) had other types of microhabitats. The mean number of microhabitats was 2.1 per tree, while 18.6% of trees hosted five or more microhabitats. Conclusion: The formation of tree-related microhabitats varies according to tree species, site conditions, tree diameter, and forest management regime. Although microhabitat abundance generally increases with increasing DBH, some microhabitat groups may occur at high frequencies on small-diameter trees. Therefore, biodiversity conservation should encompass trees across a broad range of size classes. Particular attention should be given to retaining large-diameter trees supporting more than five types of microhabitats, as well as small-diameter trees bearing unique microhabitats. In addition, trees with the potential to develop microhabitats in the future should be incorporated into conservation planning. مقدمه و هدف: مدیریت پایدار بوم‌سازگان‌های جنگلی مستلزم بهره‌گیری از شاخص‌های زیستی مناسب برای ارزیابی وضعیت بوم‌شناسی جنگل است. خردزیستگاه‌های درختی از مهم‌ترین این شاخص‌ها به‌شمار می‌روند؛ زیرا زیستگاه ضروری بسیاری از گونه‌های جانوری، گیاهی و قارچی را فراهم می‌کنند و در جنگل‌های طبیعی یا جنگل‌های با حداقل مداخلات مدیریتی از فراوانی و تنوع بیشتری برخوردارند. این ساختارها که روی درختان زنده یا خشک‌دارها شکل می‌گیرند، شامل حفره‌های تجمع آب، حفره‌های تغذیه دارکوب، دالان حشرات و دیگر ساختارهای ویژه هستند که برای بقا، تغذیه و تولیدمثل بسیاری از گونه‌ها اهمیت دارند. هدف از این پژوهش، شناسایی، ارزیابی و مقایسه خردزیستگاه‌های درختی در مراحل مختلف تحولی راشستان‌های کمتر دست‌خورده قطعه شاهد منطقه کلاردشت بود. مواد و روش‌ها: این بررسی، در قطعة شاهد سری یک طرح جنگلداری لنگا در حوضة آبخیز شماره 36 (کاظم رود) انجام شد. مراحل تحولی بر اساس تعاریفKorpel ، از سال 1387 در قطعة شاهد شناسایی و در هر مرحله تحولی اولیه، اپتیمال (اوج) و تخریب (پوسیدگی) یک قطعة نمونه به وسعت یک هکتار (100 ×100 متر) با در نظر گرفتن اضلاع در چهار جهت اصلی انتخاب شدند. گونه و قطر برابرسینه تمام درختان در هر قطعه اندازه‌گیری و ثبت شد. شناسایی خردزیستگاه‌های درختی بر اساس راهنمای اینتگریت پلاس (integrate+) اتحادیه اروپا، شامل هشت فرم کلی (حفرهها، صدمهها و آسیبها، پوست، چوب مرده، شکل رشد/ تغییر حالت، اپیفیتها، لانهها و سایر) و 20 گروه (حفرههای دارکوب، حفرههای روی تنه ، حفرههای شاخه، حفرههای تجمع آب، دالان حشرات ، فقدان پوست، شکستگی تنه و تاج، ترک و زخم، پارگی پوست، ساختار پوست، شاخههای خشک، حفرههای گورچهای، تودة انبوه شاخه، غدههای سرطانی، اندامهای باردهی قارچهای چوبزی، قارچهای غیرحقیقی، کریپتوفیتها، لانهها، جریان شیرابه، ریزخاک) در سه قطعه نمونه یک هکتاری انجام شد. یافته‌ها: در مراحل تحولی اولیه، اوج و پوسیدگی، به‌ترتیب 6/40، 2/6 و 8/16 درصد درختان فاقد هرگونه خردزیستگاه بودند. بیشترین تعداد خردزیستگاه ثبت‌شده روی یک درخت، در مرحله اولیه 13 مورد روی یک درخت راش با قطر برابرسینه 98 سانتی‌متر، در مرحله اوج 9 مورد روی یک درخت شیردار با قطر برابرسینه 43 سانتی‌متر و در مرحله پوسیدگی 10 مورد روی یک درخت ممرز با قطر برابرسینه 56 سانتی‌متر بود. از 20 گروه خردزیستگاه بررسی‌شده، لانه موجودات در هیچ‌یک از مراحل تحولی مشاهده نشد. به‌جز حفره‌های تجمع آب، سایر خردزیستگاه‌ها بیشترین فراوانی را، با اختلافی اندک، در مرحله اوج نشان دادند و روند تغییرات آن‌ها در مراحل مختلف تحولی تقریباً مشابه بود. اگرچه پوشش خزه در هر سه مرحله الگوی مشابهی داشت، فراوانی آن در مرحله اولیه بیشتر بود. همچنین، به‌جز حفره تجمع آب، بیشترین فراوانی خردزیستگاه‌ها با اندکی اختلاف بهترتیب در درختان با قطر متوسط مرحله اوج، درختان با قطر متوسط مرحله پوسیدگی و درختان قطور مرحله اوج ثبت شد. بیشترین تعداد حفره‌های تجمع آب نیز در مرحله اولیه و در کلاس‌های قطور (32)، کم‌قطر (23) و خیلی قطور (16) شمارش شد. فراوانی دالان حشرات و حفره‌های چوب‌خواران در درختان کم‌قطر مرحله پوسیدگی (9) بیش از سایر مراحل بود. به‌طور متوسط، 03/16 درصد (9/43 اصله) درختان دارای حفره، 11/2 درصد (5/5 اصله) دارای صدمه، 03/8 درصد (3/22 اصله) دارای خردزیستگاه‌های مرتبط با پوست، 02/3 درصد (7/8 اصله) دارای اندام‌ها و تاج خشک، 29/19 درصد (7/52 اصله) دارای تغییر شکل تنه، 72/12 (33 اصله) درصد دارای اپی‌فیت و 24/2 درصد (3/3 اصله) دارای دیگر خردزیستگاه‌ها بودند. همچنین، میانگین تعداد خردزیستگاه‌ها 1/2 مورد در هر درخت بود و 6/18 درصد درختان دارای پنج خردزیستگاه یا بیشتر بودند. نتیجه‌گیری: تشکیل خردزیستگاه‌های درختی با توجه به گونه درختی، شرایط مکانی، قطر درخت و نوع مدیریت جنگل متفاوت است. اگرچه فراوانی خردزیستگاه‌ها با افزایش قطر برابرسینه افزایش می‌یابد، برخی گروه‌های خردزیستگاهی در درختان کم‌قطر، فراوانی بالایی دارند. از این‌رو، حفاظت از تنوع زیستی باید شامل درختان در اندازه‌های مختلف باشد. حفظ درختان قطور با بیش از پنج نوع خردزیستگاه‌ و همچنین درختان کم‌قطر با خردزیستگاه‌های منحصربهفرد ضروری است. علاوه بر این، درختانی که قابلیت تشکیل خردزیستگاه در آینده را دارند، باید در برنامه‌های حفاظتی مورد توجه قرار گیرند.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121928_78d80de777c0c1200fb8628639cb4944.pdf