دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 11 3 2025 11 22 Diversity, composition and occurrence probability of tree-related microhabitats in the decay developmental stage of Hyrcanian intact beech forests (Sika and Shafarood regions) ‌تنوع، ترکیب و احتمال وقوع خردزیستگاه‌های درختی در مرحله تحولی تخریب راشستان‌های دست‌نخورده هیرکانی (مناطق سیکا و شفارود) 295 316 121772 10.30466/jfrd.2024.55642.1741 FA راضیه رفیعی جاهد مروج-پژوهشگر پسا‌دکترا، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران خسرو ثاقب طالبی استاد، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران 0000-0001-6831-7125 بابا خانجانی شیراز کارشناس، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران جمشید اسلام دوست پژوهشگر پسادکتری، موسسه تحقیقات جنگل، دانشگاه کبک (UQAT) ، کبک، کانادا 0000-0001-5047-7163 Journal Article 2024 10 17 Background and Objective: In recent years, tree-related microhabitats have received increasing attention as a key component in the conservation of forest biodiversity. These microhabitats, which develop as morphological features on living trees or standing deadwood, play an essential role in providing habitat for a wide range of organisms and in maintaining forest ecological functions. Their formation is primarily driven by natural processes such as fungal activity, woodpecker excavation, and physical damage, and by increasing structural complexity they enhance overall forest habitat suitability. Consequently, the conservation of habitat trees is a fundamental element of sustainable forest management. The aim of this study was to investigate the diversity, composition, and occurrence probability of tree-related microhabitats at the degradation developmental stage of beech forests in northern Iran. Material and Methods: This study was conducted in two one-hectare plots representing the degradation developmental stage in beech forests of the Shafaroud area in Gilan Province and the Sika area in eastern Mazandaran Province. Both plots are under the supervision of the Research Institute of Forests and Rangelands of Iran and are located within unmanaged, unharvested stands (control plots). In each plot, topographic variables including slope and aspect were measured using a clinometer and compass, and all trees were inventoried by species and diameter at breast height (DBH). Tree-related microhabitats were identified and recorded using a standardized microhabitat typology comprising seven main forms, 15 groups, and 47 microhabitat types. All living trees and standing dead trees were systematically surveyed, from the root collar to the crown, first with the naked eye and subsequently—particularly for elevated and sun-exposed parts—using binoculars. All observed microhabitats were recorded for each tree using unique codes. Logistic regression was applied to analyze the occurrence probability of different microhabitat types, while microhabitat diversity was compared using Hill numbers and rarefaction–extrapolation curves after standardization for sample size. Results: The results indicated that Oriental beech was the dominant species in both study areas, accounting for 86.5% of the trees in Sika and 88.8% in Shafaroud. The mean DBH of beech trees differed significantly between the two sites; however, no significant difference was observed in the number of microhabitats per beech tree. A total of 455 tree-related microhabitats were recorded on beech trees in Sika and 442 in Shafaroud, corresponding to an average of 2.4 and 2.1 microhabitats per beech tree, respectively. In both areas, basal cavities represented the most frequent microhabitat form. Regarding microhabitat types, mosses, trunk rot cavities, and basal cavities were the most abundant, with 174, 146, and 118 records, respectively. The probability of occurrence of mosses was significantly higher in Shafaroud than in Sika, whereas no significant difference was found between the two areas for trunk rot cavities. For trees with a DBH of less than 50 cm, the probability of basal cavity occurrence was higher in Shafaroud, while no significant differences were detected at larger diameter classes. Comparison of overall microhabitat diversity revealed no significant difference between the two sites; however, diversity indices indicated that the diversity of common microhabitats (q = 1) in Sika was approximately twice, and the diversity of dominant microhabitats (q = 2) nearly three times, that of Shafaroud. These findings underscore the importance of considering microhabitat structure in the management and conservation of beech forests in northern Iran. Conclusion: This study highlights the critical role of tree-related microhabitats in sustaining biodiversity in Hyrcanian forests. By improving our understanding of the relationships between forest structure and tree-related microhabitats, more effective conservation and management strategies can be developed. Based on the results, the Sika site shows considerable potential as a model area for biodiversity conservation. Finally, long-term investigations of tree-related microhabitats are recommended to achieve a comprehensive understanding of ecological processes and their impacts on biodiversity. Further research is also needed to examine the relationships between environmental conditions, forest structure, and tree-related microhabitats in order to provide a more robust scientific basis for conservation planning. مقدمه و هدف: در سال‌های اخیر، خردزیستگاه‌های درختی به‌عنوان مؤلفه‌ای کلیدی در حفظ تنوع‌زیستی جنگل‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند. این خردزیستگاه‌ها که به‌صورت ویژگی‌های ریخت‌شناسی در درختان زنده یا خشک‌دارهای سرپا شکل می‌گیرند، نقش مهمی در تأمین زیستگاه گونه‌های مختلف و حفظ کارکردهای بوم‌شناختی جنگل دارند. شکل‌گیری آن‌ها عمدتاً حاصل فرآیندهای طبیعی مانند فعالیت قارچ‌ها، دارکوب‌ها و خسارات فیزیکی است و با افزایش پیچیدگی ساختاری، زیست‌پذیری جنگل را تقویت می‌کند. از این‌رو، حفاظت از درختان زیستگاهی در مدیریت پایدار جنگل اهمیت دارد. هدف این پژوهش بررسی تنوع، ترکیب و احتمال وقوع خردزیستگاه‌های درختی در مرحله تحولی تخریب راشستان‌های شمال کشور است. مواد و روش‌ها: این پژوهش در دو قطعه یک‌هکتاری از مرحله تحولی تخریب در جنگل‌های راش مناطق شفارود در استان گیلان و سیکا در شرق مازندران انجام شد. این قطعات تحت نظارت مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور قرار داشته و در توده‌های دست‌نخورده و بدون بهره‌برداری (پارسل‌های شاهد) واقع بودند. در هر قطعه، ویژگی‌های توپوگرافی شامل شیب و جهت با استفاده از شیب‌سنج و قطب‌نما اندازه‌گیری شد و تمامی درختان از نظر گونه و قطر برابرسینه مورد ثبت قرار گرفتند. برای شناسایی و ثبت خردزیستگاه‌های درختی، از راهنمای استاندارد خردزیستگاه‌ها استفاده شد که شامل هفت فرم اصلی، ۱۵ گروه و ۴۷ نوع خردزیستگاه است. تمامی درختان زنده و خشک‌دارهای سرپا به‌صورت دقیق و سیستماتیک بررسی شدند، به‌طوریکه از قسمت گورچه تا تاج درخت، ابتدا با چشم غیرمسلح و سپس برای بخش‌های مرتفع و در معرض نور با استفاده از دوربین دوچشمی پایش انجام شد. تمامی خردزیستگاه‌های مشاهده‌شده برای هر درخت با کد اختصاصی ثبت شدند. برای تحلیل احتمال وقوع انواع خردزیستگاه‌ها از رگرسیون لجستیک استفاده شد و مقایسه تنوع خردزیستگاه‌ها با بهره‌گیری از اعداد هیل و منحنی‌های قیاس آماری پس از استانداردسازی بر اساس اندازه نمونه انجام گرفت. یافته‌ها: نتایج نشان داد که گونه راش شرقی گونه غالب در هر دو منطقه بوده و به‌ترتیب ۸۶٫۵ درصد از درختان در منطقه سیکا و ۸۸٫۸ درصد در منطقه شفارود را شامل می‌شود. میانگین قطر برابرسینه درختان راش بین دو منطقه تفاوت معنی‌دار داشت، اما از نظر تعداد خردزیستگاه‌ها در هر پایه درخت راش، تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد. مجموع خردزیستگاه‌های ثبت‌شده برای درختان راش در منطقه سیکا ۴۵۵ و در منطقه شفارود ۴۴۲ مورد بود که به‌ترتیب معادل ۲٫۴ و ۲٫۱ خردزیستگاه به ازای هر درخت راش است. در هر دو منطقه، بیشترین سهم از نظر فرم خردزیستگاه‌ها مربوط به حفره‌های گورچه‌ای بود. از نظر نوع خردزیستگاه، سه نوع خزه‌ها، حفره پوسیدگی تنه و حفره‌های گورچه‌ای بیشترین فراوانی را داشتند و در مجموع به‌ترتیب ۱۷۴، ۱۴۶ و ۱۱۸ مورد ثبت شدند. احتمال وقوع خزه‌ها در منطقه شفارود به‌طور معنی‌داری بیشتر از منطقه سیکا بود، درحالیکه احتمال وقوع حفره‌های پوسیدگی تنه بین دو منطقه تفاوت معنی‌داری نداشت. همچنین برای درختان با قطر برابرسینه کمتر از ۵۰ سانتی‌متر، احتمال وقوع حفره‌های گورچه‌ای در شفارود بیشتر بود، اما در قطرهای بالاتر تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد. مقایسه تنوع خردزیستگاه‌ها نشان داد که از نظر کلی تفاوت معنی‌داری بین دو منطقه وجود ندارد، با این حال شاخص‌های تنوع نشان دادند که تنوع خردزیستگاه‌های متداول (1=q) در منطقه سیکا حدود دو برابر و تنوع خردزیستگاه‌های غالب (2=q) تقریباً سه برابر منطقه شفارود است. این نتایج بیانگر اهمیت توجه به ساختار خردزیستگاهی در مدیریت و حفاظت جنگل‌های راش شمال کشور است. نتیجه‌گیری: این پژوهش نقش حیاتی خردزیستگاه‌های درختی در حفظ تنوع‌زیستی در جنگل‌های هیرکانی را برجسته می‌کند. با درک رابطه بین ساختار جنگل و خردزیستگاه‌های درختی، راهبردهای حفاظت و مدیریتی مؤثرتری را می‌توان توسعه داد. براساس یافته‌های این پژوهش، پتانسیل سیکا بهعنوان یک مدل برای حفاظت از تنوع‌زیستی میتواند مورد توجه بیشتر قرار گیرد. درنهایت پیشنهاد میشود تا بررسیهای بلندمدت در ارتباط با خردزیستگاه‌های درختی برای درک کامل فرآیندهای بومشناسی و تأثیرات آن‌ها بر تنوع‌زیستی مدنظر قرار گیرد. همچنین لازم است روابط بین شرایط محیطی و ساختار جنگل با خردزیستگاه‌های درختی مورد بررسی قرار گیرد تا درک مؤثرتری را فراهم آورد.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121772_2689cd85609747e6200e3a91ee33bc2f.pdf

دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 11 3 2025 11 22 Diversity, composition and occurrence probability of tree-related microhabitats in the decay developmental stage of Hyrcanian intact beech forests (Sika and Shafarood regions) تحلیل تغییرات در الگوی رویش بلوط ایرانی (Quercus brantii Lind.) براساس حلقه‌های سالانه در بوم‌سازگان جنگلی زاگرس 317 333 121773 10.30466/jfrd.2025.56090.1755 FA الهام مطهرفرد دانشجوی دکتری، گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران علی مهدوی استاد، گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0002-5867-3457 رضا اخوان دانشیار پژوهش، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران 0000-0003-3420-7301 اصغر فلاح استاد، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، مازندران، ایران رضا امیدی پور استادیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران Journal Article 2025 03 29 Background and Objective: In recent years, tree-related microhabitats have received increasing attention as a key component in the conservation of forest biodiversity. These microhabitats, which develop as morphological features on living trees or standing deadwood, play an essential role in providing habitat for a wide range of organisms and in maintaining forest ecological functions. Their formation is primarily driven by natural processes such as fungal activity, woodpecker excavation, and physical damage, and by increasing structural complexity they enhance overall forest habitat suitability. Consequently, the conservation of habitat trees is a fundamental element of sustainable forest management. The aim of this study was to investigate the diversity, composition, and occurrence probability of tree-related microhabitats at the degradation developmental stage of beech forests in northern Iran. Material and Methods: This study was conducted in two one-hectare plots representing the degradation developmental stage in beech forests of the Shafaroud area in Gilan Province and the Sika area in eastern Mazandaran Province. Both plots are under the supervision of the Research Institute of Forests and Rangelands of Iran and are located within unmanaged, unharvested stands (control plots). In each plot, topographic variables including slope and aspect were measured using a clinometer and compass, and all trees were inventoried by species and diameter at breast height (DBH). Tree-related microhabitats were identified and recorded using a standardized microhabitat typology comprising seven main forms, 15 groups, and 47 microhabitat types. All living trees and standing dead trees were systematically surveyed, from the root collar to the crown, first with the naked eye and subsequently—particularly for elevated and sun-exposed parts—using binoculars. All observed microhabitats were recorded for each tree using unique codes. Logistic regression was applied to analyze the occurrence probability of different microhabitat types, while microhabitat diversity was compared using Hill numbers and rarefaction–extrapolation curves after standardization for sample size. Results: The results indicated that Oriental beech was the dominant species in both study areas, accounting for 86.5% of the trees in Sika and 88.8% in Shafaroud. The mean DBH of beech trees differed significantly between the two sites; however, no significant difference was observed in the number of microhabitats per beech tree. A total of 455 tree-related microhabitats were recorded on beech trees in Sika and 442 in Shafaroud, corresponding to an average of 2.4 and 2.1 microhabitats per beech tree, respectively. In both areas, basal cavities represented the most frequent microhabitat form. Regarding microhabitat types, mosses, trunk rot cavities, and basal cavities were the most abundant, with 174, 146, and 118 records, respectively. The probability of occurrence of mosses was significantly higher in Shafaroud than in Sika, whereas no significant difference was found between the two areas for trunk rot cavities. For trees with a DBH of less than 50 cm, the probability of basal cavity occurrence was higher in Shafaroud, while no significant differences were detected at larger diameter classes. Comparison of overall microhabitat diversity revealed no significant difference between the two sites; however, diversity indices indicated that the diversity of common microhabitats (q = 1) in Sika was approximately twice, and the diversity of dominant microhabitats (q = 2) nearly three times, that of Shafaroud. These findings underscore the importance of considering microhabitat structure in the management and conservation of beech forests in northern Iran. Conclusion: This study highlights the critical role of tree-related microhabitats in sustaining biodiversity in Hyrcanian forests. By improving our understanding of the relationships between forest structure and tree-related microhabitats, more effective conservation and management strategies can be developed. Based on the results, the Sika site shows considerable potential as a model area for biodiversity conservation. Finally, long-term investigations of tree-related microhabitats are recommended to achieve a comprehensive understanding of ecological processes and their impacts on biodiversity. Further research is also needed to examine the relationships between environmental conditions, forest structure, and tree-related microhabitats in order to provide a more robust scientific basis for conservation planning. مقدمه و هدف: آشفتگیها بهعنوان مهمترین عوامل تغییر بومسازگانهای طبیعی، ترکیب گونه‌ای، ساختار و عملکرد جنگل‌ها را بهشدت تحت تأثیر قرار می‌دهند. برای درک بهتر پاسخ درختان به این آشفتگی‌ها، پژوهشگران از ابزارهای مختلفی استفاده کرده‌اند. گاه‌شناسی درختی به‌ دلیل ارائه یک چشم‌انداز بلندمدت، از ابزارهای اساسی برای بررسی تاریخچۀ این آشفتگیها است. در حقیقت، حلقه‌های رویشی دادههای ارزشمندی را از روند رشد درختان ارائه میدهند که این دادهها نقش مهمی در درک پویایی جنگل‌ خواهند داشت. استفاده از گاهشناسی درختی به‌ویژه برای گونه‌هایی مانند بلوط ایرانی که مرز حلقههای سالانه در این درختان بهخوبی مشخص است، روش قابل اطمینانی میباشد. با شناسایی تغییرات رشد یا همان افزایش ناگهانی رشد شعاعی درختان میتوان آشفتگیها را شناسایی کرد. در این بررسی، تغییرات رشد در حلقه‌های سالانه درختان بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) در جنگل‌های زاگرس مورد تحلیل قرار گرفت تا تاریخچۀ آشفتگی‌ها بازسازی شود. مواد و روش‌ها: این پژوهش در رویشگاه ملهپنجاب و در فاصلۀ 25 کیلومتری از شهرستان ایلام انجام شد. برای انجام این بررسی، تعداد 15 اصله درخت بادافتاده مورد نمونه‌برداری قرار گرفت. نمونهبرداری بهصورت برشهای عرضی ساقه و با استفاده از ارهموتوری انجام گرفت. پس از آمادهسازی نمونهها، با استفاده از دوربین عکاسی تصاویری از این نمونهها تهیه شد. سپس این تصاویر به محیط نرمافزارCooRecorder انتقال یافت و پهنای حلقه‌های سالانه در دو جهت مورد اندازهگیری قرار گرفت. در ادامه، برای تطابق زمانی نمونهها، استانداردسازی برای حذف روندهای غیراقلیمی از سریهای رویشی و ایجاد گاهشناسی، بستۀ نرمافزاری dplR در محیط نرمافزار R مورد استفاده قرار گرفت. در نهایت، تغییرات در الگوی رویش درختان با استفاده از متداولترین روش یعنی محاسبۀ درصد تغییرات رشد برای هر سری از حلقههای رویشی و با استفاده از بستۀ نرم‌افزاری TRADER درمحیط R مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای شناسایی تغییرات رشد، درصد افزایش رشد در 10سال قبل از سال معین با 10 سال بعد مقایسه شد. یافته‌ها: تجزیه و تحلیل 30 سری رویشی حاصل از 15 درخت نمونه‌برداریشده، نشان داد که میانگین طول سری‌ها 16/48 سال است. گاه‌شناسی استاندارد به‌دستآمده، دورۀ زمانی 72 ساله (2022-1951) را پوشش داد که شاخصهای آماری کلیدی آن شامل میانگین حساسیت 32/0 و سیگنال تجمعی بالا (معادل 88/0)0 بود که نشان‌دهندۀ سیگنال اقلیمی قوی و همچنین نمونه‌برداری کافی است. با استفاده از بستۀ نرم‌افزاری TRADER و روش میانگینگیری رشد شعاعی، در مجموع 15 تغییر ناگهانی رشد شناسایی شد که شامل شش تغییر اصلی (افزایش رشد بیش از 50 درصد) و نه تغییر حدواسط (افزایش رشد بیش از 25 درصد) بود. قابل توجه است که 60 درصد از این تغییرات در بازۀ زمانی 2010-1990 رخ داده است، یعنی دورهای با خشکسالی‌های مکرر و افزایش فراوانی آتش‌سوزی در منطقه که نشان‌دهندۀ فاصلۀ متمرکز آشفتگی در جنگل است. نتیجه‌گیری: نتایج این بررسی نشان داد که وقایع اقلیمی (بهویژه خشکسالیهای مکرر) و آشفتگی‌های انسانی (آتش‌سوزی) و زیستی (شیوع آفات) بهعنوان عوامل کلیدی تغییر الگوی رشد درختان بلوط عمل کردهاند. با توجه به تشدید این عوامل در دهههای اخیر، انتظار می‌رود که جنگلهای زاگرس شاهد تغییرات ساختاری بلندمدت (کاهش تراکم، تغییر ترکیب گونه) در آینده باشند. این بررسی لزوم اجرای مدیریت تطبیقی شامل: 1. پایش مستمر آشفتگیها با استفاده از گاهشناسی، 2. توسعۀ برنامههای احیای جنگلهای آسیبدیده و 3. کنترل عوامل انسانی تشدیدکنندۀ تنش را برجسته میسازد.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121773_f22e08e8d5608b8ad85e949b6f86b8cc.pdf

دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 11 3 2025 11 22 Sublethal effects and biological parameters of the botanical insecticides Matrine and Neemarin on the green oak Tortrix (Tortrix viridana L.) بررسی اثرات زیرکشندگی و فراسنجه‌های زیستی حشره‏کش‌های گیاهی ماترین و نیمارین روی پروانه جوانه‌خوار بلوط (Tortrix viridana L.) 335 352 121775 10.30466/jfrd.2025.56293.1760 FA سمانه اکبری پژوهشگر پسادکتری حشره‌شناسی، گروه گیاه‎پزشکی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران 0009-0000-2662-8136 شهرام آرمیده دانشیار، گروه گیاه‎پزشکی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران 0000-0003-4220-6165 مهدیه موسوی دکتری حشره‌شناسی، گروه گیاه‎پزشکی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران Journal Article 2025 06 20 Background and Objective: Oak trees, as key species in the Zagros forests, play a crucial role in environmental stability, soil conservation, and biodiversity maintenance. However, the health of these ecosystems is severely affected by pests. One of the most significant pests of oak forests is the green oak leaf roller (Tortrix viridana L.), a univoltine species that feeds on vegetative and reproductive buds, flowers, and young leaves, causing severe defoliation, disruption of photosynthesis, and reduced tree fecundity. To manage this pest, the use of botanical insecticides such as Neemarin, extracted from the seeds of neem (Azadirachta indica A. Juss), and Matrine, derived from the roots of Sophora flavescens Ait., has attracted attention as environmentally safe alternatives. These compounds exhibit not only lethal effects but also sublethal effects, including reduced fecundity, growth disruption, and feeding inhibition. Material and Methods: Third-instar larvae of T. viridana were collected from Piranshahr oak forests in West Azerbaijan Province and transferred to the laboratory for bioassays. Fresh leaves of Quercus infectoria G. Olivier were used as food. Preliminary experiments were conducted to determine the effective concentration ranges of the botanical insecticides Matrine and Neemarin, after which five concentrations for each compound, along with a control, were selected. Oak leaves were immersed in the insecticide solutions for five seconds, allowed to air-dry, and then placed in Petri dishes covered with organza mesh, onto which larvae were transferred. Mortality was assessed after 48 hours using the hot-needle contact method. For sublethal effect assessment, third-instar larvae were treated with the LC₂₀ of Matrine and Neemarin and, after 24 hours, transferred to untreated leaves. Life-history parameters including longevity, survival, pupation rate, fecundity, and daily reproduction were recorded until death. Data were analyzed using SPSS for probit analysis, Twosex-MSChart for two-sex life table parameters, and SigmaPlot for graphing. Life-table parameters were compared using the bootstrap method. Results: Lethal (LC₅₀) and sublethal (LC₂₀) concentrations of Matrine and Neemarin for third-instar larvae of the green oak leaf roller were determined. The LC₅₀ values were 23.80 μL/mL for Matrine and 243.21 μL/mL for Neemarin, while the LC₂₀ values were 20.29 μL/mL and 86.04 μL/mL, respectively, indicating higher pest susceptibility to Matrine. Examination of developmental stages revealed a significant reduction in adult longevity for Neemarin -treated (8.84 days) and Matrine-treated (10.85 days) insects compared with controls (13.40 days). Oviposition duration was also significantly reduced from 11.48 days in the control to 6.35 and 8.95 days for Neemarin and Matrine treatments, respectively. Fecundity at LC₂₀ concentrations of both insecticides was significantly lower than the control. Population parameters, including the net reproductive rate (R₀), intrinsic rate of increase (rₘ), and gross reproductive rate (GRR), differed significantly (p<0.05) between treated groups and the control. Age-stage-specific life expectancy (eₓⱼ) for the first control female was 17.03 days, compared with 14.18 and 12.05 days for Matrine and Neemarin treatments, respectively. Age-stage-specific reproductive value (vₓⱼ) was markedly lower in females treated with LC₂₀ insecticides, reflecting negative effects on survival and reproductive potential. Conclusion: The results indicate that the botanical insecticides Matrine and Neemarin, exhibiting both lethal and sublethal effects on T. viridana larvae, are promising as low-risk, environmentally compatible alternatives to chemical pesticides. Significant reductions in fecundity, longevity, population growth rates, and other life-history traits at sublethal concentrations suggest their potential for gradual and sustainable pest population management. Therefore, integrating these botanical insecticides into pest management strategies, particularly in the sensitive Zagros forests, could reduce chemical pesticide use, preserve natural enemies, and promote long-term ecological sustainability and conservation of forest ecosystems. مقدمه و هدف: درختان بلوط به‌عنوان گونه‌های کلیدی در جنگل‌های زاگرس، نقش مهمی در پایداری زیست‌محیطی، حفاظت خاک و تنوع زیستی ایفا می‌کنند. با این حال، سلامت این بومسازگان‌ها به‌شدت تحت تأثیر آفات قرار دارد. یکی از مهم‌ترین آفات جنگل‌های بلوط، پروانه جوانه‌خوار بلوط (Tortrix viridana L.) است که تکنسلی بوده و با تغذیه از جوانه‌های رویشی و زایشی، غنچه‌ها و برگ‌های جوان، موجب بی‌برگی شدید، اختلال در فتوسنتز و کاهش زادآوری درختان می‌شود. برای کنترل این آفت، استفاده از حشره‌کش‌های گیاهی همچون نیمارین که از بذر درخت چریش (Azadirachta indica A. Juss) و ماترین که از ریشه گیاه تلخ‌بیان (Sophora flavescens Ait.) استخراج‌شده، به‌عنوان جایگزینی ایمن و زیست‌سازگار مورد توجه قرار گرفته است. این ترکیبات نه‌تنها دارای اثرات کشنده، بلکه دارای اثرات زیرکشنده همچون کاهش باروری، اختلال در رشد و بازدارنده‌ تغذیه هستند. مواد و روش‌ها: برای این پژوهش، لاروهای سن سوم T. Viridana از جنگل‌های بلوط پیرانشهر واقع در استان آذربایجان غربی جمع‌آوری و برای زیست‌سنجی به آزمایشگاه منتقل شدند. برای تغذیه از برگ‌های تازه درخت بلوط دارمازو (Quercus infectoria G. Olivier.) استفاده شد. ابتدا آزمایش‌های مقدماتی برای تعیین دامنه غلظتی مؤثر دو حشره‌کش گیاهی ماترین و نیمارین انجام و سپس پنج غلظت برای هر ترکیب به‌همراه تیمار شاهد درنظر گرفته شد. برگ‌های بلوط با غلظت‎های حشره‌کش‌ها بهمدت پنج ثانیه غوطه‌ور شدند و پس از خشک شدن درون پتری‌دیش‌های که درب آن‏ها با توری ارگانزا پوشیده شده بود، لاروها به روی برگ‎ها منتقل شدند. پس از ۴۸ ساعت، مرگ‌ومیر لاروها با روش تماس سوزن داغ بررسی شد. برای بررسی اثرات زیرکشندگی، لاروهای سن سوم با غلظت LC20 حشره‎کش‌های گیاهی ماترین و نیمارین تیمار شده و پس از ۲۴ ساعت به برگ‌های تیمار نشده منتقل شدند و فراسنجه‎های زیستی مانند طول عمر، بقاء، نرخ شفیرگی، زادآوری و باروری روزانه تا زمان مرگ ثبت شد. برای تجزیه داده‌ها از نرم‌افزارهای SPSS برای تجزیه پروبیت، Twosex-MSChart برای جدول زندگی دوجنسی و SigmaPlot برای ترسیم نمودارها استفاده شد. فراسنجه‌های جدول زندگی با روش بوت‌استرپ مقایسه و تحلیل شدند. یافته‌ها: شاخص‌های کشندگی (LC₅₀) و زیرکشندگی (LC₂₀) دو حشره‌کش گیاهی ماترین و نیمارین بر لاروهای سن سوم پروانۀ جوانه‌خوار بلوط محاسبه شد. مقادیر LC₅₀ برای ماترین و نیمارین به‌ترتیب 80/23 و 21/243 میکرولیتر بر میلی‌لیتر و مقادیر LC₂₀ برابر با 29/20 و 04//86 میکرولیتر بر میلی‌لیتر به‌دست آمد. این نتایج بیانگر حساسیت بالاتر آفت به ترکیب ماترین در مقایسه با نیمارین است. بررسی طول دوره رشد و نمو مراحل مختلف زیستی پروانۀ جوانه‌خوار بلوط نشان داد که طول عمر حشرات بالغ در تیمار نیمارین (84/8 روز) و ماترین (85/10 روز) در مقایسه با تیمار شاهد (40/13 روز) کاهش زیادی داشت. همچنین، مدت زمان تخم‌گذاری در تیمارهای حشره‌کش گیاهی به‌طور معنی‌داری کاهش یافت، به‌گونه‌ای که این شاخص از 48/11 روز در شاهد به 35/6 روز در تیمار نیمارین و 95/8 روز در تیمار ماترین رسید. باروری حشرات نیز در غلظت زیرکشنده LC₂₀ هر دو حشره‌کش نسبت به شاهد به‌طور معنی‌داری کاهش یافت. شاخص‌های جمعیتی شامل نرخ خالص تولیدمثل (R₀)، نرخ ذاتی افزایش جمعیت (rₘ) و نرخ ناخالص تولیدمثل (GRR) اختلاف معنی‌داری را در سطح 05/0 بین تیمارهای ماترین و نیمارین در مقایسه با شاهد نشان دادند. امید به زندگی ویژه‌سنی مرحله‌ای (eₓⱼ) برای نخستین مادۀ شاهد 03/17 روز محاسبه شد، درحالیکه این مقدار در تیمار ماترین به 18/14 و در تیمار نیمارین به 05/12 روز کاهش یافت. همچنین ارزش تولیدمثلی مرحله‌ای (vₓⱼ) در ماده‌های تیمارشده با LC₂₀ حشره‌کش‌ها به‌طور محسوسی کمتر از شاهد بود که نشان‌دهندۀ اثر منفی این ترکیبات بر بقاء و توان تولیدمثلی آفت است. نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که حشره‌کش‌های گیاهی ماترین و نیمارین، با برخورداری از اثرات کشنده و زیرکشنده مؤثر بر لاروهای T. viridana، قابلیت استفاده به‌عنوان جایگزین‌های کم‌خطر و سازگار با محیط‌زیست برای سموم شیمیایی را دارند. کاهش معنی‌دار باروری، طول عمر، نرخ رشد جمعیت و دیگر شاخص‌های زیستی آفت در غلظت‌های زیرکشنده، بیانگر توان این ترکیبات در کنترل تدریجی و پایدار جمعیت آفت است. بنابراین، استفاده از این حشره‌کش‌های گیاهی در قالب راهبردهای مدیریت تلفیقی آفات، به‌ویژه در جنگل‌های حساس زاگرس، می‌تواند ضمن کاهش مصرف سموم شیمیایی، به حفظ دشمنان طبیعی و ارتقای پایداری بومشناسی و حفاظت بلندمدت از بومسازگانهای جنگلی کمک کند.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121775_655928d9b907e801676b066d2514ad51.pdf

دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 11 3 2025 11 22 Species distribution modeling of Hyrcanian boxwood (Buxus Hyrcana Pojark) using the random forest model in the forests of northern Iran مدلسازی پراکنش گونه‌ای شمشاد هیرکانی (Buxus Hyrcana Pojark) با بهره‌گیری از مدل جنگل تصادفی در جنگل‌های شمال ایران 353 375 121776 10.30466/jfrd.2025.56377.1766 FA عارف حسابی دانشجوی دکتری علوم و مهندسی جنگل، گرایش مدیریت جنگل، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، مازندران، ایران. 0000-0002-5351-801X سید جلیل علوی دانشیار گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، مازندران، ایران 0000-0001-7490-406X امید اسماعیل زاده دانشیار گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، مازندران، ایران. 0000-0002-0889-3398 Journal Article 2025 07 18 Background and Objective: The stability and sustainability of ecosystems require understanding the relationships between the distribution of plant species and environmental factors. Species distribution modeling techniques are recognized as powerful tools to support forest management strategies in the context of climate change. Boxwood is a shade-tolerant species that is distributed in the understory of lowland and middle-altitude forests of northern Iran, where it creates a dark environment in the forest by forming a dense canopy. Due to the widespread destruction of boxwood habitats in recent decades, this species has been considered part of conservation communities to prevent its extinction. The main objective of this research is to model the distribution of this species in the Hyrcanian forests. Material and Methods: In this study, the distribution of boxwood was modeled using 570 actual occurrence points in Hyrcanian forests. Bioclimatic variables were extracted from the WorldClim database and topographic variables from the digital elevation model. VIF test was used to reduce collinearity. 70% of the samples were assigned as training data for model development and the remaining 30% as test data for model validation. Modeling was performed using the random forest algorithm in R environment and using presence and pseudo-absence data, adjusting the model parameters (500 trees, mtry=2, min_n=5) and validating it by using the 10-fold Cross-Validation method. Model performance was evaluated with AUC, TSS, overall accuracy, and kappa coefficient. Results: The results of the Random Forest model showed that the model has high accuracy in predicting the distribution of boxwood (AUC=0.98, Accuracy=0.95, Kappa=0.72, TSS=0.63). The random forest model, using bioclimatic and topographic variables, showed very favorable performance in predicting the distribution of Hyrcanian boxwood. Evaluation of variable importance indicated that the bioclimatic variables bio3 (isothermality), bio12 (annual precipitation), bio8 (mean temperature of the wettest quarter) and bio1 (annual mean temperature) had the greatest impact on the distribution of the boxwood species. The response curve of boxwood to the four important variables was also plotted. The boxwood habitat suitability map identified areas with suitable ecological conditions, including large parts of Mazandaran province and the border areas of the Hyrcanian forests. Conclusion: Analysis of variable importance showed that isothermality (Bio3) was the most effective variable, indicating the role of thermal stability in the viability of boxwood; an evergreen and shade-loving species that is sensitive to temperature fluctuations and is more present in areas with a balanced temperature range (15–20 degrees). Annual precipitation (Bio12) was also of high importance, and the response curve showed that the probability of boxwood presence is much higher in areas with precipitation above 300 mm; because it provides sufficient moisture for growth, photosynthesis, and reduction of water stress. Variable Bio8 (mean temperature of the wettest quarter) by affecting vegetative growth and resistance to fungal diseases, provides optimal conditions for this species in the temperature range of about 5 to 10 degrees. Also, Bio1 (annual mean temperature) showed that boxwood is more distributed in areas with temperate climates and an average annual temperature between 8 and 13 degrees. In contrast, topographic variables such as slope length and solar radiation played a complementary role and moderated microclimatic conditions at the local level. The habitat suitability map also showed that the central and western regions of the Hyrcanian forests, especially in the provinces of Mazandaran and Gilan, have the highest probability of species presence. Also, in some areas of Golestan province, medium to high suitability was predicted, which shows the potential for boxwood restoration in these areas. These results confirm the key role of climate, especially the combination of temperature and humidity, in explaining the distribution of boxwood and emphasize the need to protect habitats with stable climatic conditions. مقدمه و هدف: ثبات و پایداری بومسازگانها نیازمند شناخت روابط بین پراکنش گونههای گیاهی و عوامل محیطی است. تکنیک‌های مدلسازی پراکنش گونه‌ها بهعنوان ابزار قدرتمندی برای حمایت از استراتژیهای مدیریت جنگل در زمینه تغییرات اقلیمی شناخته میشوند. شمشاد گونهای بردبار به سایه بوده و در زیر آشکوب جنگلهای جلگه‌ای و میان‌بند شمال ایران پراکنش دارد که با ایجاد تاج‌پوشش انبوه و فشرده، محیطی تاریک در جنگل ایجاد میکند. به دلیل تخریب گسترده رویشگاههای شمشاد در دهههای اخیر، این گونه جزء جوامع ذخیرهگاهی درنظر گرفته شده است تا از انقراض آن جلوگیری شود. هدف اصلی این پژوهش مدلسازی پراکنش این گونه در جنگلهای هیرکانی است. مواد و روش‌ها: در این بررسی، با استفاده از 570 نقطه حضور واقعی شمشاد در جنگل‌های هیرکانی، پراکنش این گونه مدلسازی شد. متغیرهای زیست‌اقلیمی از پایگاه WorldClim و متغیرهای توپوگرافی از مدل رقومی ارتفاع استخراج شدند. برای کاهش هم‌خطی، از آزمون VIF استفاده شد. 70 درصد نمونهها بهعنوان دادههای آموزشی برای توسعه مدل و30 درصد باقیمانده بهعنوان دادههای آزمون برای اعتبارسنجی مدل اختصاص داده شدند. مدلسازی با الگوریتم جنگل تصادفی در محیط R و با بهره‌گیری از داده‌های حضور و شبه غیاب، تنظیم شاخصهای مدل (500 درخت، 2=mtry، 5=min_n) و اعتبارسنجی متقابل آن با روش (10 fold Cross-Validation) انجام شد. عملکرد مدل با شاخص‌های AUC، TSS، دقت کلی و ضریب کاپا ارزیابی شد. یافته‌ها: نتایج حاصل از مدل جنگل تصادفی نشان داد که مدل از دقت بالایی در پیش‌بینی پراکنش شمشاد برخوردار است (98/0=AUC، 95/0= Accuracy ، 72/0= Kappa ، 63/0=TSS). مدل جنگل تصادفی با استفاده از متغیرهای زیست‌اقلیمی و توپوگرافی، عملکرد بسیار مطلوبی در پیش‌بینی پراکنش شمشاد هیرکانی داشت. ارزیابی اهمیت متغیرها نشان داد که متغیرهای زیست‌اقلیمی bio3 (همدمایی)، bio12 (بارندگی سالانه)، bio8 (میانگین دما در فصل مرطوب) و bio1 (میانگین دمای سالانه) بیشترین تأثیر را در پراکنش گونه شمشاد داشتند. منحنی پاسخ گونه شمشاد نسبت به چهار متغیر مهم نیز رسم شد. نقشه مطلوبیت زیستگاه شمشاد، مناطق با شرایط بومشناختی مناسب را مشخص کرد که بخش‌های گسترده‌ای از استان مازندران و نواحی مرزی جنگل‌های هیرکانی را شامل می‌شود. نتیجه‌گیری: تحلیل اهمیت متغیرها نشان داد که هم‌دمایی (Bio3) به‌عنوان مؤثرترین متغیر، نشان‌دهنده نقش ثبات دمایی در زیست‌پذیری شمشاد است؛ گونه‌ای همیشه‌سبز و سایه‌پسند که در برابر نوسانات دمایی حساس است و در مناطق با دامنه دمایی متعادل (۱۵–۲۰ درجه) حضور بیشتری دارد. بارندگی سالانه (Bio12) نیز اهمیت بالایی داشت و منحنی پاسخ نشان داد احتمال حضور شمشاد در نواحی با بارندگی بیش از 300 میلی‌متر به‌مراتب بیشتر است؛ زیرا رطوبت کافی برای رشد، فتوسنتز و کاهش تنش آبی فراهم می‌سازد. متغیر Bio8 (میانگین دما در فصل مرطوب) با تأثیرگذاری بر رشد رویشی و مقاومت به بیماری‌های قارچی، در بازه دمایی حدود پنج تا ۱۰ درجه شرایط بهینه برای این گونه فراهم می‌کند. همچنین Bio1 (میانگین دمای سالانه) نشان داد که شمشاد بیشتر در مناطقی با اقلیم معتدل و دمای متوسط سالانه بین هشت تا ۱۳ درجه پراکنش دارد. در مقابل، متغیرهای توپوگرافی مثل طول شیب و تابش خورشیدی نقش مکمل داشته و در سطوح محلی شرایط میکروکلیمایی را تعدیل می‌کنند. نقشه مطلوبیت رویشگاه نیز نشان داد که مناطق میانی و غربی جنگل‌های هیرکانی، به‌ویژه در استان‌های مازندران و گیلان، دارای بالاترین احتمال حضور گونه هستند. همچنین در برخی نواحی استان گلستان نیز مطلوبیت متوسط تا بالایی پیش‌بینی شد که قابلیت بالقوه برای احیای شمشاد در این مناطق را نشان می‌دهد. این نتایج نقش کلیدی اقلیم، به‌ویژه ترکیب دما و رطوبت، را در تبیین پراکنش شمشاد تأیید کرده و بر لزوم حفاظت از زیستگاه‌های با شرایط اقلیمی پایدار تأکید میکند.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121776_e0befd1b2eb52113b8f570b536941129.pdf

دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 11 3 2025 11 22 Studying the effect of vermicompost and biochar on growth, biochemical properties, and leaf element concentrations of juniper seedlings (Juniperus excelsa) under different irrigation regimes تأثیر ورمی‌کمپوست و بیوچار بر رشد، ویژگی‌های بیوشیمیایی و غلظت عناصر برگی نهال ارس (Juniperus excelsa M. Bieb.) تحت رژیم‌های مختلف آبیاری 377 399 121774 10.30466/jfrd.2025.56166.1756 FA کیوان فضل کریمی دانشجوی دکتری، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران وحید اعتماد دانشیار، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران 0000-0001-9803-6260 انوشیروان شیروانی دانشیار، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران فاطمه غازیانی گروه علوم دامی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران توماس گریت پیپکر گروه علوم طبیعی، دانشکده علوم، دانشگاه تامپسون ریورز، کملوپس، کانادا Journal Article 2025 05 05 Background and Objective: Persian juniper (Juniperus excelsa M. Bieb.) is a long-lived tree species that is highly tolerant of harsh environmental conditions and typically grows in mountainous regions. Owing to its ecological, medicinal, and industrial values, this species plays a critical role in mountain ecosystems. However, declining precipitation and ongoing climate change have increasingly threatened its survival. Therefore, improving management and nutritional practices to enhance the drought tolerance of juniper seedlings has become essential. The application of soil amendments such as biochar and vermicompost is considered an effective approach to mitigating the adverse effects of drought stress in plants. By improving the physical, chemical, and biological properties of soil, biochar and vermicompost can alleviate drought stress and promote plant growth. Although the individual effects of these amendments have been investigated in various plant species, their combined effects on drought-tolerant species such as juniper in arid regions have received limited attention. Accordingly, the present study aimed to evaluate the individual and combined effects of biochar and vermicompost on growth, biochemical traits, and leaf nutrient concentrations of juniper seedlings under different irrigation regimes. Material and Methods: This study was conducted on two-year-old juniper seedlings as a factorial experiment arranged in a completely randomized design under greenhouse conditions at the Faculty of Natural Resources, University of Tehran (Karaj, Iran). Seedlings were subjected to three irrigation levels: 100% field capacity (full irrigation or control), 75% field capacity (mild drought stress), and 50% field capacity (severe drought stress). Soil amendment treatments included biochar (5% of pot volume), vermicompost (15% of pot volume), a combined application of biochar (2.5%) and vermicompost (7.5%), and a control without soil amendment. The measured traits included plant biomass, chlorophyll content, proline concentration, antioxidant enzyme activities, and leaf macronutrient concentrations. Results: The results indicated that, in the absence of biochar and vermicompost, drought stress at 50% field capacity led to a significant reduction in growth and nutritional indices of juniper seedlings. Compared with the 100% field capacity treatment, shoot biomass decreased by 26%, root biomass by 20%, total chlorophyll by 18%, essential oil yield by 24%, and leaf nitrogen, phosphorus, and potassium concentrations by 29%, 25%, and 28%, respectively. In contrast, this level of drought stress increased proline content by 24% and enhanced the activities of the antioxidant enzymes catalase and superoxide dismutase by 97% and 105%, respectively. Moreover, the combined application of vermicompost and biochar produced more pronounced improvements in the measured traits than the individual application of either amendment. Under the 50% field capacity treatment, the combined amendment increased shoot biomass by 15%, root biomass by 14%, total chlorophyll by 13%, proline content by 12%, essential oil percentage by 11%, essential oil yield by 25%, and leaf nitrogen, phosphorus, and potassium concentrations by 24%, 21%, and 22%, respectively, compared with the non-amended control. Conclusion: Although drought stress at 50% field capacity markedly reduced juniper growth and limited nutrient uptake in leaves, the results demonstrate that the combined use of vermicompost and biochar under drought conditions—particularly at 75% field capacity—can substantially mitigate the negative effects of water deficit. This combination significantly improves plant growth indices, enhances the uptake of essential nutrients in leaves, and increases essential oil production in juniper seedlings. As a result of these positive effects, water-use efficiency under stress conditions is improved, indicating that this approach is not only environmentally sustainable but also an effective and cost-efficient strategy for drought stress management. Overall, the findings suggest that the combined application of vermicompost and biochar represents a practical and reliable solution for maintaining seedling health and improving the performance of juniper in arid and semi-arid regions, and it is recommended as part of forest restoration and afforestation programs under conditions of limited water availability. مقدمه و هدف: ارس (Juniperus excelsa M. Bieb) درختی دیرزی و مقاوم به شرایط سخت محیطی است که در ارتفاعات می‌روید. این گونه به‌دلیل ارزش‌های زیست‌محیطی، دارویی و صنعتی، نقش مهمی در بومسازگان‌های کوهستانی دارد. با این حال، کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی، بقای آن را تهدید کرده‌اند؛ از این‌رو، بهبود روش‌های مدیریتی و تغذیه‌ای برای افزایش مقاومت نهال‌های ارس در برابر خشکی ضروری است. بکارگیری اصلاح‌کننده‌هایی مانند بیوچار و ورمی‌کمپوست، روشی مؤثر برای کاهش اثرات تنش خشکی در گیاهان به‌شمار می‌رود. بیوچار و ورمی‌کمپوست با بهبود ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک، به کاهش اثرات تنش خشکی و تقویت رشد گیاه کمک می‌کنند. اگرچه اثرات جداگانه این مواد بر گیاهان مختلف بررسی شده، اما تأثیر همزمان آن‌ها بر گونه‌های مقاومی مانند ارس در مناطق خشک کمتر بررسی شده است. این پژوهش با هدف بررسی اثرات جداگانه و ترکیبی بیوچار و ورمی‌کمپوست بر رشد، ویژگی‌های بیوشیمیایی و غلظت عناصر برگی نهال‌های ارس تحت سطوح مختلف آبیاری انجام شد. مواد و روش‌ها: این پژوهش روی نهال‌های دوساله ارس به‌صورت آزمایش فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی، در شرایط گلخانه‌ای دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران (کرج) انجام شد. نهال‌ها تحت سه سطح آبیاری شامل ۱۰۰ درصد (آبیاری کامل یا شاهد)، ۷۵ درصد (تنش ملایم خشکی) و ۵۰ درصد ظرفیت زراعی خاک (تنش شدید خشکی) قرار گرفتند. همچنین، تیمارهای اصلاح‌کننده خاک شامل بیوچار (پنج درصد حجم گلدان)، ورمی‌کمپوست (۱۵ درصد حجم گلدان)، ترکیب بیوچار (5/2 درصد) با ورمی‌کمپوست (5/7 درصد) و شاهد (بدون اصلاح‌کننده خاک) اعمال شد. صفات مورد بررسی شامل وزن گیاه، محتوای کلروفیل، پرولین، فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی و غلظت عناصر پرمصرف در برگ بود. یافته‌ها: نتایج این پژوهش نشان داد که در نبود بیوچار و ورمی‌کمپوست، تنش خشکی در سطح ۵۰ درصد ظرفیت زراعی خاک موجب کاهش معنی‌دار شاخص‌های رشدی و تغذیه‌ای نهال‌های ارس شد؛ به‌طوری ‌که در نبود بیوچار و ورمیکمپوست، وزن اندام هوایی ۲۶ درصد، وزن ریشه ۲۰ درصد، کلروفیل کل ۱۸ درصد، عملکرد اسانس ۲۴ درصد، نیتروژن برگ ۲۹ درصد، فسفر برگ ۲۵ درصد و پتاسیم برگ ۲۸ درصد کاهش نسبت به تیمار 100 درصد ظرفیت زراعی یافت. در مقابل، این سطح از تنش خشکی موجب افزایش محتوای پرولین به مقدار ۲۴ درصد و فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی کاتالاز و سوپراکسید دیسموتاز بهترتیب ۹۷ و ۱۰۵ درصد شد. همچنین، کاربرد ترکیبی ورمی‌کمپوست و بیوچار نسبت به کاربرد جداگانه هر یک، اثرات بهتری در بهبود شاخص‌های مورد بررسی داشت؛ به‌طوری‌ که در تیمار تنش 50 درصد ظرفیت زراعی، ترکیب این دو ماده موجب افزایش وزن اندام هوایی ۱۵ درصد، وزن ریشه ۱۴ درصد، کلروفیل کل ۱۳ درصد، پرولین ۱۲ درصد، درصد اسانس ۱۱ درصد، عملکرد اسانس ۲۵ درصد و غلظت نیتروژن، فسفر و پتاسیم برگ بهترتیب ۲۴، ۲۱ و ۲۲ درصد نسبت به شرایط عدم استفاده آنها شد. نتیجه‌گیری: هرچند تنش خشکی در سطح ۵۰ درصد ظرفیت زراعی سبب کاهش محسوس در رشد گیاه ارس شده و همچنین موجب کاهش جذب عناصر غذایی در برگ‌های آن می‌شود، اما نتایج نشان می‌دهد که استفاده همزمان از ورمی‌کمپوست و بیوچار تحت شرایط تنش خشکی شدیدتر، یعنی در سطح ۷۵ درصد ظرفیت زراعی، می‌تواند تأثیرات منفی خشکی را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد. این ترکیب بهبود زیادی در شاخصهای رشد گیاه، افزایش جذب عناصر غذایی ضروری در برگ‌ها و همچنین بهبود عملکرد تولید اسانس در نهال‌های ارس ایجاد می‌کند. به واسطه این تأثیرات مثبت، بهره‌وری آب در این شرایط، که معمولاً تحتتنش قرار دارد، ارتقاء یافته و نشان می‌دهد که این روش، علاوه بر اینکه از نظر زیست‌محیطی پایدار است، روشی مؤثر و اقتصادی برای مدیریت تنش خشکی بهشمار می‌آید. این یافته‌ها نشان میدهد که کاربرد همزمان ورمی‌کمپوست و بیوچار می‌تواند راهکاری عملی و قابل اطمینان برای حفظ سلامت و افزایش عملکرد نهال‌های ارس در مناطق خشک و نیمه‌خشک باشد و بهعنوان بخشی از برنامه‌های احیای جنگل و بهبود کاشت در شرایط محدودیت آبی توصیه شود.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121774_daa8a3502dcfaa333e824c2fb7e6b88b.pdf

دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 11 3 2025 11 22 Effect of single-selection method on soil quality index in the Hyrcanian forests اثر اجرای شیوه جنگل‌شناسی تک‌گزینی بر شاخص کیفیت خاک در جنگل‌های هیرکانی 401 420 121777 10.30466/jfrd.2025.56392.1768 FA شهره کاظمی دانش‌آموخته دکتری جنگل‌شناسی و اکولوژی جنگل، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0000-0001-6833-0733 سید محمد حجتی استاد، گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران 0000-0001-7518-4391 محیا تفضلی استادیار، گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران 0000-0003-4790-1706 معصومه ایزدی دانش‌آموخته دکتری جنگل‌شناسی و اکولوژی جنگل، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0000-0002-5165-2362 Journal Article 2025 07 21 Background and Objective: Hyrcanian forests, recognized as one of the most important temperate broadleaf forests of the Northern Hemisphere with a history spanning several million years, play a fundamental role in biodiversity conservation, regulation of ecological cycles, and the provision of ecosystem services. These forests, particularly in their eastern regions, are increasingly exposed to pressures arising from unsustainable harvesting, climate change, and habitat degradation. Among the various components of forest ecosystems, soil serves as the primary substrate for biological and chemical cycles and is therefore central to ecological stability. Soil quality, as an integrated indicator, reflects the soil’s capacity to perform biological, chemical, and physical functions. Accordingly, assessment of the Soil Quality Index (SQI) can provide an effective tool for evaluating the impacts of forest management practices on ecosystem sustainability. The main objective of this study was to investigate the effects of single-tree selection silviculture on soil physical, chemical, and biological properties, as well as on the soil quality index, in the eastern Hyrcanian forests. Material and Methods: This study was conducted in the Khalilshahr forest area located in eastern Mazandaran Province, northern Iran. The study area comprised two distinct management zones: (1) a forest managed under the single-tree selection system and (2) an unmanaged control area without harvesting. Soil sampling was carried out from the 0–10 cm depth using a completely randomized design in each zone, with a total of 20 soil samples collected per zone. Physical soil properties included texture (percentages of sand, silt, and clay) and bulk density (BD). Chemical properties included pH, electrical conductivity (EC), total nitrogen (TN), phosphorus (P), potassium (K), and organic carbon (OC). Biological properties included ammonium (NH₄⁺) and nitrate (NO₃⁻) production rates, all measured using standard laboratory methods. Principal component analysis (PCA) was applied to identify key indicators, and the soil quality index was calculated using a weighted scoring approach. A generalized linear model (GLM) was employed to determine the main factors influencing SQI. Results: The results indicated that single-tree selection management significantly improved several soil properties compared with the control area. Specifically, sand content, volumetric soil moisture, pH, EC, total nitrogen, phosphorus, potassium, and ammonium production rate were significantly higher in the managed area (P < 0.05). In contrast, no significant differences were observed in bulk density, organic carbon, or nitrate production rate between the two zones. PCA results showed that the first two components explained more than 67% of the total variance; the first component was associated with soil fertility and physico-chemical quality, while the second component was related to nitrogen cycling processes. The soil quality index was significantly higher in the single-tree selection area than in the control. GLM results revealed that potassium, bulk density, and phosphorus were the most influential variables explaining SQI variation, and the model demonstrated strong predictive performance with a coefficient of determination of 0.87. Conclusion: The findings demonstrate that single-tree selection forest management, when properly implemented in accordance with sustainable harvesting principles, can positively influence key soil properties and ultimately enhance soil quality. This suggests that selective, tree-based harvesting systems, unlike large-scale clear-cutting, have the capacity to maintain or even improve soil biological and chemical functioning. Given the critical role of soil in forest ecosystem stability and restoration, appropriate soil-focused management can substantially contribute to ecosystem health. Future studies are recommended to investigate the long-term effects of this management approach on soil carbon and nitrogen dynamics, the influence of vegetation species composition, and the role of soil microbial biodiversity. Moreover, the application of advanced modeling approaches to better predict spatial and temporal changes in soil quality indices could support the development of more precise and effective forest management strategies. مقدمه و هدف: جنگل‌های هیرکانی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جنگل‌های پهن‌برگ نیمکره شمالی، با قدمتی بیش از چند میلیون سال، نقشی اساسی در حفاظت از تنوع زیستی، تنظیم چرخه‌های زیست‌محیطی و ارائه خدمات بومشناسی ایفا می‌کنند. این جنگل‌ها به‌ویژه در ناحیه شرقی خود، در معرض فشارهای ناشی از بهره‌برداری ناپایدار، تغییرات اقلیمی و کاهش کیفیت زیستگاه‌ها قرار دارند. در میان اجزای مختلف بومسازگان جنگل، خاک به‌عنوان بستر اصلی چرخه‌های زیستی و شیمیایی، جایگاه ویژه‌ای در پایداری بومشناختی آن دارد. کیفیت خاک به‌عنوان شاخصی ترکیبی، توانایی خاک در انجام عملکردهای زیستی، شیمیایی و فیزیکی را نشان می دهد. از این‌رو، ارزیابی شاخص کیفیت خاک (Soil Quality Index - SQI) می‌تواند ابزار مؤثری برای تحلیل تأثیر اقدامات مدیریتی بر پایداری جنگل باشد. هدف اصلی این پژوهش بررسی اثر اجرای شیوه جنگل‌شناسی تک‌گزینی بر ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی، زیستی خاک و شاخص کیفیت خاک در بخش شرقی جنگل‌های هیرکانی بود. مواد و روش‌ها: این پژوهش در منطقه جنگلی خلیل‌شهر واقع در شرق استان مازندران انجام شد. این منطقه شامل دو منطقه مدیریتی مجزا است: 1) منطقه تحت مدیریت به شیوه تک‌گزینی (Single-tree Selection) و 2) منطقه شاهد، فاقد بهره‌برداری. نمونه‌برداری خاک از عمق صفر تا ۱۰ سانتی‌متر در قالب طرح کاملاً تصادفی در هر منطقه انجام شد. در مجموع 20 نمونه خاک از هر منطقه برداشت شد. ویژگی‌های فیزیکی خاک شامل بافت (درصد شن، سیلت و رس) و چگالی ظاهری (BD)، ویژگی‌های شیمیایی شامل pH، هدایت الکتریکی (EC)، نیتروژن کل (TN)، فسفر (P)، پتاسیم (K) و کربن آلی (OC)، و ویژگی‌های زیستی شامل نرخ تولید آمونیوم ( ) و نیترات ( ) با استفاده از روش‌های استاندارد آزمایشگاهی اندازه‌گیری شدند. برای تعیین شاخص کیفیت خاک، از تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) برای انتخاب شاخص‌های کلیدی استفاده شد و سپس شاخص کیفیت خاک با روش شاخص‌سازی وزن‌دار محاسبه شد. برای شناسایی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر SQI، مدل خطی تعمیم‌یافته (GLM) اجرا شد. یافته‌ها: نتایج نشان داد که مدیریت جنگل به شیوه تک‌گزینی موجب بهبود معنیدار برخی از ویژگی‌های خاک نسبت به منطقه شاهد شده است. به‌طور ویژه، در منطقه مدیریت‌شده، درصد شن، رطوبت حجمی، pH، هدایت الکتریکی، درصد نیتروژن کل، فسفر، پتاسیم و نرخ تولید آمونیوم به‌طور معنی‌داری افزایش یافته‌اند (سطح معنی‌داری P<0.05). در مقابل، تفاوت معنی‌داری در چگالی ظاهری، کربن آلی و نرخ تولید نیترات بین دو منطقه مشاهده نشد. تجزیه مؤلفه‌های اصلی نشان داد که دو مؤلفه اول بیش از ۶۷ درصد واریانس کل را تبیین می‌کنند؛ مؤلفه اول نمایانگر ویژگی‌های حاصلخیزی و کیفیت فیزیکی-شیمیایی خاک بود و مؤلفه دوم به فرآیندهای مرتبط با چرخه نیتروژن مربوط می‌شد. شاخص کیفیت خاک (SQI) در منطقه تحت مدیریت به شیوه تکگزینی، به‌طور معنیداری بیشتر از منطقه شاهد بود. نتایج مدل خطی تعمیم‌یافته نشان داد که سه متغیر پتاسیم، چگالی ظاهری و فسفر، به‌ترتیب بیشترین نقش را در تبیین تغییرات SQI داشتند و مدل با ضریب تبیین 87/0 عملکرد مطلوبی در پیش‌بینی شاخص کیفیت خاک داشت. نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت جنگل به شیوه تک‌گزینی، اگر به‌درستی و بر اساس اصول بهره‌برداری پایدار اجرا شود، می‌تواند تأثیرات مثبتی بر ویژگی‌های مهم خاک و در نهایت بر شاخص کیفیت خاک داشته باشد. این امر بیانگر آن است که بهره‌برداری‌های مبتنی بر انتخاب تکدرخت، برخلاف برداشت‌های گسترده، توانایی حفظ و حتی بهبود عملکرد زیستی و شیمیایی خاک را دارند. از آنجا که خاک عامل کلیدی در پایداری و احیای بومسازگان جنگلی است، مدیریت صحیح آن می‌تواند در حفظ سلامت این بومسازگان نقش مؤثری ایفا کند. پیشنهاد می‌شود در پژوهشهای آینده، اثرهای بلندمدت این نوع مدیریت بر پویایی کربن و نیتروژن خاک، تأثیر ترکیب گونه‌ای پوشش گیاهی، و نقش تنوع زیستی ریزجانداران خاک بررسی شود. همچنین، بهره‌گیری از مدل‌های پیشرفته برای پیش‌بینی بهتر تغییرات شاخص کیفیت خاک در سطوح مختلف مکانی و زمانی می‌تواند به توسعه راهکارهای مدیریتی دقیق‌تر کمک کند.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121777_1bb2803c0c49e0aa3104c6fe7d4fd3d0.pdf

دانشگاه ارومیه پژوهش و توسعه جنگل 2476-3551 11 3 2025 11 22 Predicting Potential Distribution of Quercus infectoria Oliv. in Zagros Forests Under Climate Change Scenarios پیش‌بینی پراکنش بالقوه گونه بلوط دارمازو (Quercus infectoria Oliv.) در جنگل‌های زاگرس تحت سناریوهای تغییر اقلیم 421 444 121849 10.30466/jfrd.2025.56374.1765 FA علیرضا دوستی دانشجوی دکتری علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران مهدی حیدری استاد، گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0001-6395-8871 سید جلیل علوی دانشیار، گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0001-7490-406X رضا امیدی پور استادیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران هومن لطیفی دانشیار، گروه ﻓﺘﻮگراﻣﺘﺮی وﺳﻨﺠﺶازدور، دانشکده ﻣﻬﻨﺪسیﻧﻘﺸﻪﺑﺮداری، دانشگاه صنعتی خواجه ﻧﺼﯿﺮاﻟﺪﯾﻦ ﻃﻮسی، ﺗﻬﺮان، اﯾﺮان Journal Article 2025 07 18 Background and Objective: The Zagros forests, as one of Iran's most vital ecosystems, play an unparalleled role in maintaining biodiversity and environmental sustainability. However, these forests, predominantly composed of oak species, have in recent decades been affected by climate change, recurrent droughts, and destructive human activities, leading to the phenomenon known as "oak decline." Among these species, Aleppo oak (Quercus infectoria Oliv.) holds special ecological and economic value, particularly for the production of “Mazo” used in pharmaceutical and cosmetic industries. The future of this key species is increasingly threatened by climate change and land-use change. Given the lack of comprehensive studies predicting its distribution using modern algorithms, this study was designed with two main objectives: (1) to predict potential distribution changes of Aleppo oak under climate scenarios for 2050 and 2070 using MaxEnt and Random Forest (RF) models, and (2) to compare model performances and identify key environmental variables to provide a scientific basis for conservation strategies. Material and Methods: The study area comprised the Northern Zagros ecoregion, spanning parts of Iran, Iraq, and Turkey. For modeling, 246 species presence points (collected from field surveys and databases) and 29 environmental variables (including climatic, topographic, edaphic, and land cover factors) were used. Presence points were thinned to a minimum distance of one kilometer, and 1,000 pseudo-absence points were generated. Future climate data were obtained from the MIROC6 General Circulation Model (GCM) for two time horizons, 2050 and 2070, under two scenarios: SSP2-4.5 (medium) and SSP5-8.5 (pessimistic). After removing highly collinear variables (VIF>10) using the Variance Inflation Factor test, 17 variables were selected for final modeling. Models were implemented using MaxEnt and RF algorithms in the R environment with the biomod2 package. Model stability was evaluated via 10-fold cross-validation, dividing data into 80% for training and 20% for testing. Model performance was assessed using ROC, TSS, and Kappa statistics. Results: Evaluation results showed that both algorithms exhibited very high accuracy. The RF model achieved near-perfect performance with a mean ROC of 0.965 and TSS of 0.860, while the MaxEnt model also performed excellently with a mean ROC of 0.885 and TSS of 0.718. Variable importance analysis indicated that, for MaxEnt, precipitation seasonality (Bio15) and annual precipitation (Bio12) were the most influential variables. In the RF model, importance was more balanced, with annual precipitation (Bio12), soil organic carbon, and precipitation seasonality (Bio15) being the top factors. Future predictions revealed alarming outcomes. Under the pessimistic SSP5-8.5 scenario by 2070, the RF model projected an 88.4% reduction in suitable habitat, while MaxEnt predicted a 73.0% decline. Newly emerging suitable habitats were minimal compared to the area lost. Spatial analysis indicated that remaining habitats would be limited to small, isolated patches at higher elevations. The species’ optimal elevational range is expected to shift from the current 1,100–1,800 m to 1,500–2,500 m in the future, indicating a forced upward migration of 400–700 meters. Conclusion: The findings indicate that Aleppo oak faces a serious threat from climate change. Severe habitat loss and forced upward migration, coupled with stands fragmentation, place the long-term survival of the species at serious risk. These results emphasize the urgent need for integrated management and conservation strategies. Key recommendations include: (1) protecting climate refugia by identifying and safeguarding high-elevation areas that remain suitable in the future; (2) Adaptive restoration through afforestation programs in high-elevation areas predicted to be suitable habitats in the future; (3) reducing human pressures such as overgrazing to enhance ecosystem resilience; and (4) establishing a gene bank to preserve genetic resources of at-risk populations. This study provides a scientific foundation for effective conservation planning and sustainable management of the Zagros forest ecosystems. مقدمه و هدف: جنگل‌های زاگرس بهعنوان یکی از حیاتی‌ترین بومسازگانهای ایران، نقش بی‌بدیلی در حفظ تنوع زیستی و پایداری محیطی دارند. با این حال، این جنگل‌ها که بیشتر از گونه‌های بلوط تشکیل شده‌اند، در دهه‌های اخیر تحت تأثیر تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های مکرر، فعالیت‌های انسانی مخرب و پدیده زوال بلوط روبرو شده‌اند. در این میان، بلوط دارمازو (Quercus infectoria Oliv.) بهدلیل ارزش بومشناسی و اقتصادی بالا (به‌ویژه در تولید "مازو" برای صنایع دارویی و آرایشی) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. آیندة این گونه کلیدی با تغییرات اقلیمی و تغییر کاربری اراضی تهدید مورد تهدید قرار گرفته است. با توجه به نبود پژوهشی جامع برای پیش‌بینی پراکنش این گونه با استفاده از الگوریتم‌های نوین، این بررسی با دو هدف اصلی طراحی شد: ۱) پیش‌بینی تغییرات پراکنش بالقوه بلوط دارمازو تحت سناریوهای اقلیمی برای سال‌های ۲۰۵۰ و ۲۰۷۰ با استفاده از مدل‌های حداکثر آنتروپی (MaxEnt) و جنگل تصادفی (RF) و ۲) مقایسه عملکرد مدل‌ها و شناسایی متغیرهای محیطی کلیدی برای ارائه مبنایی علمی برای تدوین استراتژی‌های حفاظتی. مواد و روش‌ها: منطقه مورد بررسی، ناحیه رویشی زاگرس شمالی (شامل بخش‌هایی از ایران، عراق و ترکیه) بود. برای مدلسازی، از ۲۴۶ نقطه حضور گونه (جمع‌آوری‌شده از پیمایش‌های میدانی و پایگاه‌های داده) و ۲۹ متغیر محیطی (اقلیمی، توپوگرافی، خاک‌شناسی و پوشش اراضی) استفاده شد. داده‌های حضور با حداقل فاصله یک کیلومتر تنک شدند و ۱۰۰۰ نقطه شبه‌عدم‌حضور نیز تولید شد. داده‌های اقلیمی آینده از مدل گردش عمومی جو (GCM) MIROC6 برای دو افق زمانی ۲۰۵۰ و ۲۰۷۰، تحت دو سناریوی SSP2-4.5 (میانی) و SSP5-8.5 (بدبینانه) استخراج شد. پس از حذف متغیرهای دارای هم‌خطی بالا (VIF>10) با استفاده از آزمون عامل تورم واریانس، 17 متغیر برای مدلسازی نهایی انتخاب شدند. مدلسازی با الگوریتم‌های MaxEnt و RF در محیط نرم‌افزار R و با بسته biomod2 انجام شد. برای ارزیابی پایداری مدل‌ها، از روش اعتبارسنجی متقاطع با ۱۰ تکرار (تقسیم داده‌ها به 80 درصد آموزشی و 20 درصد ارزیابی) استفاده شد. عملکرد مدل‌ها با شاخص‌های آماری ROC, TSS و Kappa ارزیابی شدند. یافته‌ها: نتایج ارزیابی نشان داد که هر دو الگوریتم دقت بسیار بالایی دارند. مدل جنگل تصادفی (RF) با میانگین 965/0=ROC و 860/0=TSS، عملکردی بی‌نقص داشت. مدل حداکثر آنتروپی (MaxEnt) نیز با میانگین 885/0=ROC و 718/0=TSS، عملکردی عالی ثبت کرد. در تحلیل اهمیت متغیرها، برای مدل MaxEnt، فصلی بودن بارش (Bio15) و بارش سالانه (Bio12) بیشترین تأثیر را داشتند. در مدل RF، توزیع اهمیت متعادل‌تر بود و بارش سالانه (Bio12)، کربن آلی خاک و فصلی بودن بارش (Bio15) مهم‌ترین عوامل بودند. پیش‌بینی‌ها برای آینده نتایج نگران‌کننده‌ای را نشان دادند. تحت سناریوی بدبینانه SSP5-8.5 تا سال ۲۰۷۰، مدل RF کاهش 4/88 درصدی و مدل MaxEnt کاهش 0/73 درصدی مساحت زیستگاه مناسب را پیش‌بینی کردند. همچنین مشخص شد که مساحت رویشگاه جدید ایجاد شده در آینده، در مقایسه با مساحت ازدسترفته، بسیار ناچیز است. تحلیل مکانی نشان داد که زیستگاه‌های باقی‌مانده به لکه‌های کوچک و ایزوله در ارتفاعات بالاتر محدود خواهند شد. محدوده ارتفاعی بهینه گونه نیز از ۱۱۰۰-۱۸۰۰ متر فعلی به ۱۵۰۰-۲۵۰۰ متر در آینده جابجا خواهد شد که به معنای یک جابجایی اجباری به میزان ۴۰۰ تا ۷۰۰ متر به سمت ارتفاعات بالاتر است. نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گونه بلوط دارمازو با تهدیدی جدی ناشی از تغییرات اقلیمی روبرو است. کاهش شدید مساحت زیستگاه و جابجایی اجباری به ارتفاعات بالاتر، همراه با تکه‌تکه- شدن توده‌ها، بقای بلندمدت این گونه را در معرض خطر جدی قرار داده است. این نتایج بر ضرورت اتخاذ فوری راهبردهای مدیریتی و حفاظتی یکپارچه تأکید دارد. پیشنهادهای کلیدی شامل موارد زیر است: ۱) حفاظت از پناهگاه‌های اقلیمی: شناسایی و حفاظت ویژه از مناطق مرتفعی که در آینده زیستگاه مناسب تر این گونه هستند. ۲) احیای تطبیقی: اجرای برنامه‌های جنگلکاری در مناطقی که مدل‌ها بهعنوان زیستگاه‌های مناسب آینده پیش‌بینی کرده‌اند. ۳) کنترل فشارهای انسانی: کاهش فعالیت‌های مخرب مانند چرای بی‌رویه برای افزایش تاب‌آوری بومسازگان. ۴) ایجاد بانک ژن: حفظ ذخایر ژنتیکی جمعیت‌های در معرض خطر از طریق ایجاد بانک ژن و بذر. این پژوهش مبنایی علمی برای تدوین راهبردهای حفاظتی مؤثر و مدیریت پایدار بومسازگان جنگلی زاگرس فراهم می‌کند.

https://jfrd.urmia.ac.ir/article_121849_905068cf79549a47f6dd2542753f169e.pdf